Maar de paus heeft gelijk, ditmaal
Over aids doen nogal wat samenzweringstheorieën de ronde. Zo wordt beweerd dat HIV werd ontwikkeld in het kader van biologische oorlogsvoering. Kwatongen stellen op internetsites dat het virus werd uitgedokterd in opdracht van het Vaticaan, sinds voorbehoedsmiddelen, waaronder het condoom, stilaan overal in gebruik kwamen en zouden aanzetten tot promiscue gedrag… Of hoe de zwarte piet van bij het begin in het katholieke kamp kwam te liggen.
Maar de paus heeft gelijk, ditmaal.
(Bedenkingen uit onverdachte hoek)
De vraag van liberalen, socialisten en groenen aan minister De Gucht om de pauselijke nuntius op het matje te roepen in verband met condoom-uitspraak haalde de headlines van het nieuws. Hierdoor aangemoedigd, stelde PS-Kamerlid André Flahaut in de Kamer voor dat de regering haar ambassadeur bij de Heilige Stoel terugroept. Minister van Buitenlandse Zaken Karel De Gucht, kampioen in het maken van verantwoordelijke opmerkingen, bestempelde de uitlatingen van Benedictus XVI als
‘onverantwoordelijk’.
Eens te meer wil het grote gelijk van de zichzelf uitgeroepen linkse intelligentia, versterkt door Open-vld met in de rangen best wat mandatarissen die niet vies zijn van een hapklare brok - het luidst klinken: 'Laten we de paus en met hem de katholieke kerk en in uitbreiding het christendom aan de schandpaal spijkeren.
Komt het, tegen de achtergrond van deze ‘politische Spielerei’ nog bij iemand op om de gewraakte uitspraak van Benedictus XVI in een breder kader te plaatsen en te peilen naar de boodschap die er achter schuilt?
De stelling van de paus wordt controversieel genoemd. ‘Omstreden’ dus, ‘aanvechtbaar’ en ‘zichzelf tegensprekend’. Wanneer we ervan uitgaan dat ze dat ook is, betekent dit dat de boodschap minstens uit twee elementen bestaat, die allebei in ogenschouw moeten genomen worden.
In zijn redenering stelt de kerkvader het aldus: ’Het verspreiden van condooms lost het aidsprobleem niet op…’. Hij vervolgt:‘…het vergroot het ‘.
‘Kan het aidsvraagstuk worden opgelost door het verspreiden van condooms?’, en ‘Vergroot het condoomgebruik het probleem?’. ‘Neen’ lijkt me een even plausibel antwoord als ‘ja’ op de eerste hypothetische vraag. Het antwoord op de tweede vraag lijkt op het eerste gezicht ‘neen’ te zijn, maar voorbehoud is aangewezen. Aldus meende en sprak de paus.
Aids gaat inmiddels een generatie mee. Wat hebben de pro-condoomcampagnes ons opgeleverd?
Heeft het promoten van condoomgebruik het verschil gemaakt?
Het gebruik van condooms kan de verspreiding van aids remmen, maar lost het HIV-probleem natuurlijk niet op. Met andere woorden: het gebruik van een condoom maakt de kans op besmetting veel kleiner, maar ze blijft wel aanwezig, op dezelfde manier als ook zwangerschap niet uitgesloten is. In bij benadering 7 tot 10% van de gevallen, faalt condoomgebruik. De theoretische bescherming die het condoom biedt, mag dan wel heel hoog wezen, in de praktijk wordt een veel slechter resultaat vastgesteld. Dit onder meer omdat het condoom vaak op een verkeerde manier wordt gebruikt. Bij gebrek aan voldoende voorraad, wordt het gebruikte exemplaar wel eens uitgespoeld en opnieuw gebruikt, bijvoorbeeld. Omgekeerd: bij een schijnbaar onuitputtelijke voorraad wordt het kleinood ook wel eens verkeerdelijk aangewend. Uit goede bron: in Bandaka, de hoofdstad van de Evenaarsprovincie, worden condooms gebruikt om de schoenen te poetsen (Waar hoorden we iets dergelijks eerder? In Zambia, waar de muskietennetten die worden verdeeld ter preventie van malaria in de praktijk worden uitgegooid om de Zambezi leeg te vissen. In Mozambique wordt op dezelfde manier het visbestand van het Malawi meer uitgeput).
Het aantal HIV-besmettingen groeit dagelijks met 7.500 aan. Er zijn wereldwijd 5 miljoen nieuwe infecties per jaar of 10 mensen per minuut. Ook in ons land stellen we trouwens een stijging van 4,5% van het aantal nieuwe diagnoses vast.
Besmetting via seksueel contact is vooral het gevolg van verschillende partners en overlappende relaties. In verschillende Afrikaanse landen zou het condoomgebruik toegenomen zijn bij jongeren die meer dan één partner hebben. Fijn. Beter dan niks. Maar in landen als Rwanda, Oeganda en Zimbabwe (het land met het hoogste aantal aidswezen ter wereld) zou het aantal nieuwe HIV-infecties afgenomen zijn tengevolge van wijziging in seksueel gedrag. Daar zouden jongeren nu pas op latere leeftijd seksuele betrekkingen hebben. Nog beter, zou ik denken. Exclusieve en wederzijdse trouw aan de partner, zoals gepromoot in verschillende religies naast de katholieke, is een effectieve maatregel tegen besmetting met HIV. Er is dan geen mogelijkheid van seksuele infectie tenzij een van de partners via naalden (bijvoorbeeld door intraveneus druggebruik, of via een bloedtransfusie in landen met minder veilige bloedvoorraden) besmet raakte. ‘Als je geen vliegtuig neemt, kan je niet neerstorten’ is misschien een al te eenvoudige conclusie, maar wel een waarheid als een koe.
Het condoom biedt een schijnveiligheid die de vicieuze cirkel van risicovol seksueel gedrag niet doorbreekt. Door het condoomgebruik te promoten, wordt een gevoel van veiligheid gecreëerd en neem het aantal seksuele contacten toe, waardoor ook het risico op besmetting. Ondanks het kapotje.
Het recht op vrije meningsuiting geldt blijkbaar niet voor katholieke gezagsdragers. Eerder konden we al vaststellen hoe de afwegingen die kardinaal Daneels maakte in het euthanasiedebat, leidden tot overtrokken commentaren. Waarom horen we geen instemming, wanneer dezelfde kardinaal zich uitspreekt voor medemenselijkheid t.a.v. asielzoekers? Waarom klinkt geen handengeklap als de paus zich – tijdens zijn voorbije Afrikareis – nadrukkelijk uitspreekt tegen de corruptie die heel wat Afrikaanse machthebbers kenmerkt? Wanneer hij seksueel geweld een gruwelijke misdaad noemt?
De hoogste gezagsdrager van de katholieke kerk heeft het recht om zich uit te spreken over de basisprincipes van zijn geloof. De paus heeft het recht om zich uit te spreken over onkuisheid en overspel, ook al heeft hij wellicht weinig of geen praktijkervaring. Kuisheid, echtelijke trouw... behoren tot de basisprincipes van de katholieke kerk. Net als de vergevingsgezindheid en mededogen voor de kleine, de zieke... die maken dat de katholieke kerk overal ter wereld een hoofdrol speelt in de opvang, verzorging en begeleiding van HIV- en aidspatiënten, van aidswezen…
Kerkelijke organisaties weten dan ook heel goed waar ze over spreken als ze het over HIV en aids hebben. Ze zijn sinds het begin van de epidemie betrokken, en waren vaak de eersten die reageerden en diensten organiseerden en aanboden. In landen als Zambia, Tanzania, Kenia en Lesotho wordt tot 60% van de nationale gezondheidszorg uitgevoerd door kerken of daaraan verwante organisaties. Spreken over ‘conservatieve krachten’ die praktische oplossingen in de weg staan door het gebruik van het condoom te verbieden, is dan ook al te gemakkelijk en een enorme miskenning van hun onbaatzuchtige inspanningen. Sommige theologen en kerkelijke gezagsdragers beschouwen het gebruik van het condoom door de sero-positieve partner als ‘het minste kwaad’, omdat besmetting van de partner een veel groter kwaad zou zijn. Ik verkies hun overwegingen boven die van de paus.
Niettemin: zijn redenering is logisch en sluit als een bus. Hij heeft gelijk.
Parlementsleden kunnen zich uit spreken over het discours van de paus. Maar dan wel doordacht.
Niettemin vraag ik me af of we ons hier mee moeten bezig houden. Er zijn echt wel andere problemen op te lossen. De criteria voor de regularisatie van mensen zonder papieren, bijvoorbeeld. En werkloosheid, de betaalbaarheid van de pensioenen, de hongersnood in Darfour… en de handel met voorkennis.
Els Schelfhout
senator
Lees hier ook het artikel van epidemioloog Luc Bonneux (DS, 27/03/2009)